Corona videobellen

Nabijheid op afstand: hoe dan?

Leren van elkaar in een uniek jaar

De werkplaatsen hebben van heel dichtbij meegemaakt hoe de coronacrisis ingrijpt in het leven van mensen en wat het vraagt van iedereen om hen heen, schrijft Erna Hooghiemstra in een introductie bij het magazine ‘Op afstand nabij’ van de Werkplaatsen Sociaal Domein. De deelnemers van het gelijknamige symposium op 18 maart 2021 krijgen dit magazine gratis toegestuurd. Na 18 maart is het ook te downloaden via deze website. Het artikel van Erna kun je hieronder alvast lezen.

Op 12 maart 2020 gaf de minister-president zijn eerste persconferentie. Het is een jaar later en nog steeds wordt het leven beheerst door de pandemie. De belangrijkste opgave is het bewaren van afstand. Zodat het virus niet kan overspringen. Hoe moeilijk kan het zijn, anderhalve meter in acht nemen, dachten we misschien in het begin nog. Al gauw kwamen we erachter hoe groot de impact is van social distancing. En dat geldt zeker voor mensen voor wie het leven toch al een uitdaging is. Mensen op wie sociale professionals zich richten. 

Symposium Op afstand nabij
Het jaarlijkse symposium van de Werkplaatsen Sociaal Domein staat dit jaar in het teken van de geleerde lessen van de coronacrisis. Tot welke sociale innovaties heeft deze crisis geleid? Welk nieuw handelingsrepertoire is ontstaan? Wat daarvan is ook buiten crisistijd bruikbaar? Lees meer en meld je aan.

Als iets een sociaal professional kenmerkt is het wel het vermogen om nabije relaties aan te gaan en van daaruit te werken aan verbinding en het versterken van mensen die om wat voor reden dan ook moeite met het leven hebben. Dat dit een van de belangrijkste conclusies was uit het traject Kennis- en Onderzoeksagenda Sociaal Werk, kwam voor experts in dit domein niet als een verrassing, maar eerder als een bevestiging. Professionals die het juist moeten hebben van nabijheid. Hoe gaan die om met ‘afstand’? Ik zag globaal drie mogelijke reacties vanuit mijn kennis van deze zeer diverse groep.

Extra lastig

Aan crisissituaties zijn sociale professionals wel gewend, dat is niet het probleem. Maar dit is toch iets anders. Dit raakt aan de kern van hun professionaliteit. Als sociaal werkers geen ontmoetingsactiviteiten meer kunnen organiseren om te voorkomen dat groepen tegenover elkaar komen te staan, niet meer naast iemand op de bank kunnen gaan zitten die er verloren uitziet en niet kunnen voelen hoe het met iemand gaat omdat ze alleen online contact hebben, dan betekent dat per definitie een verarming van hun werk. Zorgvuldig opgebouwde vertrouwensrelaties staan onder druk. Zicht op al die grote en kleine onderdelen van het gewone leven wordt vertroebeld. Even goed doorpraten met een collega over een niet-pluis-gevoel is niet meer vanzelfsprekend. En ook die actieve vrijwilligers in de wijk kom je niet zomaar meer tegen op straat. Afstand maakt ‘doen wat nodig is’ moeilijk, kan ik me zo voorstellen.

Ze zijn meesters in het verbinden

Van waarde

En toch is er ook een andere kant. Sociale professionals laten zich niet snel ontmoedigen en richten zich op wat wel kan, vanuit betrokkenheid bij ‘hun’ mensen. Ze zijn meesters in het verbinden, op wat voor manier dan ook. Hoewel ze als echte mensen-mensen gehecht zijn aan de fysieke ontmoetingen, zijn zij ook de eersten, zo verwacht ik, die alternatieven zullen zoeken. Ze kennen de leefwereld, begrijpen waar iemand echt mee zit, wat speelt in een buurt. Ze kunnen ook daarom goed meedenken over de dilemma’s als gevolg van de maatregelen. Ook zijn de meeste sociale professionals er allang aan gewend om samen op te trekken met gewone burgers met een groot hart en een goed idee. Dat komt ook nu weer goed van pas. Er zijn kortom tal van redenen om te veronderstellen dat de op nabijheid gerichte sociale professionals ook nu van waarde zijn.

Op afstand en toch nabij

En deze tijd geeft ook kansen. Wat zeker in het begin van de crisis niet onopgemerkt bleef, is de meerwaarde van sociale professionals in crisistijden. Niet voor niets werden ze aangemerkt als ‘cruciaal beroep’. Dan blijkt dat hun vermogen tot het al hebben van jarenlange vertrouwensrelaties juist nu van onschatbare waarde is. Neem nu de jongerenwerkers die verveelde jongeren kunnen aanspreken en behoeden voor al te veel grensoverschrijdend gedrag, maar ook de ouderencoaches die precies weten wie vatbaar is voor eenzaamheid en bedrijfsmaatschappelijk werkers die thuiswerkers met schoolgaande kinderen kunnen begeleiden zodat ze niet overspannen worden. Sociale professionals kennen de mensen die het meeste last hebben van de coronacrisis van zo dichtbij dat zij soms de enigen nog zijn die in contact blijven.

Sociale professionals hebben de sleutel in handen om te leren van deze crisis

Daarbij komt dat sociale professionals nooit alleen maar gericht zijn op het hanteren van individuele problemen. Ze voelen vanuit hun professie ook een verantwoordelijkheid voor het achterhalen van de achterliggende oorzaken en het structureel oplossen van maatschappelijke vraagstukken. Juist omdat zij zo nabij zijn hebben ze uniek zicht op wat nodig is om te voorkomen dat kansenongelijkheid in deze tijd toeneemt of dat sociale samenhang nog meer verslechtert. Sociale professionals hebben de sleutel in handen om te leren van deze crisis, ook voor de periode hierna.

Het belangrijkste middel om de crisis te bezweren is het vergroten van afstand en verminderen van contacten. Dit heeft ingrijpende gevolgen voor de samenleving als geheel. Steeds meer komt aan het licht wat ook de sociale effecten zijn. Sociale professionals hebben het moeilijk met de afstand, maar ervaren ook de waarde van hun manier van nabij werken en de samenleving heeft gemerkt dat deze soms wat onzichtbare groep cruciaal is om de scherpe kanten van de effecten te verzachten. 

Leren 

In de werkplaatsen proberen we altijd al met elkaar te leren hoe we sociale vraagstukken tot een oplossing kunnen brengen in de praktijk. Dit jaar was uniek. De werkplaatsen hebben van heel dichtbij meegemaakt hoe een crisis als deze ingrijpt in het leven van mensen en wat het vraagt van iedereen om hen heen. In dit magazine delen we de kennis die wij opgebouwd hebben over het omgaan met de opgave voor sociale professionals om ook op afstand nabij te zijn. Dat is soms verrassend goed gelukt, maar ook nog een kwestie van vallen en opstaan. We hebben er veel van geleerd. De optelsom van deze lessen kunnen we goed gebruiken voor straks. Want hoe de toekomst er ook uit komt te zien: blended werken op afstand én nabij is het nieuwe normaal.

Erna Hooghiemstra is voorzitter van de Associatie Werkplaatsen Sociaal Domein.